Authors:

Hitesh Jagani

Abstract:

સ્વતંત્રતા પછીથી ભારતના સામાજિક-આર્થિક આયોજનમાં ગ્રામીણ વિકાસ એક કેન્દ્રિય ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે. મહાત્મા ગાંધી દ્વારા વ્યક્ત કરાયેલ ગ્રામીણ પુનર્નિર્માણનું દર્શન વિકેન્દ્રીકરણ, સ્વ-નિર્ભરતા, સહભાગી લોકશાહી અને નૈતિક શાસન પર આધારિત એક વિશિષ્ટ માળખું પ્રદાન કરે છે. ગાંધીજીએ ગામડાઓને આત્મનિર્ભર પ્રજાસત્તાક તરીકે કલ્પના કરી હતી. જ્યાં સ્થાનિક સમુદાયો ગ્રામ પંચાયતો જેવી લોકશાહી સંસ્થાઓ દ્વારા તેમના આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય બાબતોનું સંચાલન કરે છે. આ સંશોધન પત્ર ગ્રામીણ વિકાસના ગાંધીવાદી મોડેલનું વિશ્લેષણ કરે છે અને ભારતમાં સમકાલીન વિકાસ નીતિઓ અને પંચાયતી રાજ પ્રણાલી માટે તેના પ્રભાવોની તપાસ કરે છે. આ અભ્યાસ ગાંધીજી અંગેના પુસ્તકો, સરકારી અહેવાલો અને કેસ સ્ટડીઝમાંથી ગૌણ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને ગુણાત્મક સંશોધન પદ્ધતિ અપનાવેલ છે. ગ્રામીણ પરિવર્તનમાં ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતોના વ્યવહારિક ઉપયોગનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ત્રણ ઉદાહરણરૂપ કેસ સ્ટડીઝ - રાલેગણ સિદ્ધિ, હિવારે બજાર અને મેંધા લેખા - ની તપાસ કરવામાં આવેલ છે. તારણો સૂચવે છે કે વિકેન્દ્રીકરણ, સમુદાય ભાગીદારી અને સ્થાનિક સંસાધન વ્યવસ્થાપન જેવા ગાંધીવાદી આદર્શો ટકાઉ ગ્રામીણ વિકાસ અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવવા માટે સુસંગત રહે છે. જોકે, અમલદારશાહી કેન્દ્રીકરણ, આર્થિક અસમાનતા અને સ્થળાંતર જેવા પડકારો આ મોડેલના સંપૂર્ણ અમલીકરણમાં અવરોધ ઉભો કરે છે. આ પેપર તારણ આપે છે કે વિકાસ નીતિમાં ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતોને એકીકૃત કરવાથી ગ્રામીણ ભારતમાં પાયાના લોકશાહી અને ટકાઉ વિકાસમાં વધારો થઈ શકે છે.

Keywords:

ગાંધીવાદી વિચારધારા, ગ્રામીણ વિકાસ, ગ્રામ સ્વરાજ, પંચાયતી રાજ, વિકેન્દ્રીકરણ, ટકાઉ વિકાસ

Vol & Issue:

VOL.18, ISSUE No.1, March 2026